Index
Wszystko A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

Słownik genealogiczny
Abdykacja
Rezygnacja panującego ze sprawowania władzy; ustąpienie z tronu. Może być dobrowolna lub wynikać z sytuacji kiedy sprawowanie władzy jest niemożliwe.
Absolutum dominium
(z łac. nieograniczona władza) - pojęciem tym posługiwała się szlachta polska w XVI-XVIII w. Krytykowała w ten sposób dążenia królów do wzmocnienia ich władzy kosztem demokracji szlacheckiej.
Akcyza
Podatek pośredni pobierany przez władze państw. od spożycia niektórych towarów produkcji krajowej, jak sól, cukier, tytoń, drożdże, napoje alkoholowe itp.; akcyzę opłaca z góry producent, wkalkulowując ją w cenę towaru, pośrednio więc obciąża ona konsumenta. Znana już w starożytności, w dawnej Polsce charakter akcyzy miało wprowadzone w 2 połowie XV w. czopowe.
Anarchia
Stan, w którym władza traci kontrolę nad państwem. Chaos, bezrząd, zamęt.
Angielska choroba
Tą chorobą była krzywica
Artykuły Henrykowskie
Zbiór podstawowych zasad ustroju rzeczypospolitej szlacheckiej, który powstał w 1573 roku podczas wyboru Henryka Walezego (stąd nazwa a. henrykowskie). Musiał go podpisać każdy nowo wybrany król elekcyjny. Zawierał m.in. obowiązek zwoływania przez króla sejmu co dwa lata, zakaz zwoływania pospolitego ruszenia i nakładania nowych podatków bez zgody szlachty. Władca uznawał również prawo szlachty do wypowiedzenia mu posłuszeństwa gdyby złamał którąś z zasad zawartych w a.h.
Arystokracja
Warstwa społeczna, która odgrywała najważniejszą rolę w społeczeństwie feudalnym. Swoje pochodzenie wywodziła od starożytnych rodów. Pozycja a. opierała się na posiadanym majątku ziemskim oraz nadanych jej godnościach.
Asceza
Inaczej umartwianie się. Asceci z własnej woli wyrzekają się przyjemności, ograniczają swoje potrzeby do minimum np. poszczą, rezygnują z mycia się, zadają sobie ból poprzez biczowanie się lub noszenie włosienicy (szeroki pas z szorstkiego, końskiego włosia zawiązywany na gołe ciało). Celem jest zbliżenie się do Boga. Tego rodzaju praktyki popularne były w szczególności w średniowieczu.
Banicja
W Rzeczypospolitej kara wygnania szlachcica poza granice państwa. Dodatkowo nadawała prawo zabicia go (w odróżnieniu od infamii państwo nie nagradzało wówczas zabójcy). Dla mieszczan odpowiednikiem było pozbawienie czci i wygnanie, a na wsi - tzw. wyświecenie.
Bękarcie szczęście
Predyspozycje nieślubnych dzieci polegające na sprycie, zręczności oraz radzeniu sobie w życiu.
Borowy
Pracownik leśny, mający nad sobą podleśniczego (leśnego, leśniczego), a wyżej nadleśniczego (generalnego leśniczego). Najczęściej borowi byli niepiśmienni i niewykształceni, w przeciwieństwie do swych zwierzchników. Zazwyczaj należeli do stanu chłopskiego. Do ich głównych obowiązków należało pilnowanie w dzień i w nocy określonego obszaru lasów pańskich, ale nie tylko lasów a także łąk i pól. Sprawdzali, czy ktoś nielegalnie (bez pozwolenia) nie ścina drzew, nie zbiera chrustu, nie kłusuje. Od każdego złapanego zazwyczaj pobierali wyznaczoną wcześniej prowizję od właściciela lasu. Musieli też co roku odstrzelić określoną ilość zwierzyny i odstawiać ją do leśnictwa.
Bożnica
Polska nazwa synagogi (domu modlitwy); niekiedy używana w stosunku do małych synagog.
Bracia polscy
Inaczej nazywani arianami lub antytrynitarzami; odłam chrześcijaństwa jaki narodził się w czasie reformacji. Potępiali służbę wojskową, pańszczyznę, poddaństwo chłopów, karę śmierci, nie uznawali dogmatu o Trójcy Świętej. Za sprzyjanie Szwedom w czasie "potopu" zostali wygnani z kraju. Kontynuowali swą działalność w Europie zachodniej.
Branka
Pobór do wojska w zaborze rosyjskim. Przyśpieszona decyzja o b. w 1863 r. była bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania styczniowego.
Braxator
Inaczej piwowar - pracownik zajmujący się produkcją piwa
Brewe
Brewe (łac. brevis - krótki) to urzędowe pismo papieskie utrzymane w prostej formie, mniej uroczyste niż bulla, zawierające dekrety, zarządzenia nadania praw honorowych, przywilejów, dyspens, odpustów itp. dla pojedynczych osób lub kościołów; sporządza się je w języku łac. na pergaminie i pieczętuje pierścieniem Rybaka; należy do aktów Stolicy Apostolskiej.
Brewe zaczyna się od imienia papieża i słów uroczystych Ad perpetuam rei memoriam albo bardziej osobistych, np. Venerabilis Frater (Dilecte Fili), salutem et apostolicum benedictionem, kończy się zaś słowami datum Romae, apud sanctum Petrum, sub anulo Piscatoris, die […] mensis […] anno […] Pontificatus nostri […]; podpisują je, zależnie od ważności treści pisma, papież, kardynał sekretarz stanu lub kardynał kanclerz rzymskiego Kościoła. Uproszczony sposób sporządzania pism papieskich, w formie listu (apostolskie listy), który w Kurii rzymskiej znalazł zastosowanie nie tylko w odniesieniu do dokumentów urzędowych, zaczęto stosować coraz częściej po Soborze w Konstancji (1414-18), zwłaszcza zaś za pontyfikatu papieża Eugeniusza IV (1431-47); pisma te od uproszczonej formy przyjęły nazwę brewe (litterae breves); nie stwierdzono dotąd, by papież ten pieczętował wspomniane dokumenty pierścieniem rybaka. Dopiero od czasów jego następcy, Mikołaja V (1447-55), były one z reguły pieczętowane pierścieniem Rybaka w czerwonym lub zielonym laku, od 1878 za pomocą tuszu tych samych kolorów. Charakter dzisiejszego brewe miały jednak mniej uroczyste dokumenty papieskie przygotowywane i wysyłane przez sekretariat (camera secreta) przy kancelarii apostolskiej już od XIII w.;sekretariat ten od czasów papieża Aleksandra VI (1492-1503) załatwiał jedynie korespondencję w języku łacińskim z osobami panującymi i in. wysoko postawionymi osobistościami (breve ad principes); dla licznych pozostałych brewe ustanowiono odrębny sekretariat, zniesiony przez papieża Piusa X konstytucją apostolską Sapienti consilio (AAS 41 (1908) 425-440). Odtąd wystawiała je III sekcja Sekretariatu Stanu, na czele której stał kanclerz brewe apostolskich.
Brewe do królów, książąt i innych osobistości kościelnych jak i świeckich należały do działalności Secretariae B. ad Principes et Epistolarum Latinarum. Przepisy wspomnianej konstytucji weszły w całości do prawa kodeksowego (kan. 263 n. 3; kan. 264). Według konstytucji apostolskiej Regimini Ecclesiae universae (AAS 59 (1967) 885-928) sporządzaniem i wysyłaniem brewe zajmuje się odtąd w mniej ważnych sprawach oficjalny urząd przy Papieskim Sekretariacie Stanu (Officium expeditionis brevium minoris momenti), natomiast wg motu proprio Quo aptius z 27 II 1973 w wypadku spraw większej wagi – Kancelaria Listów Apostolskich przy Sekretariacie Stanu, i to jedynie na zlecenie papieża lub poszczególnych dykasteriów Kurii rzymskiej. Brewe ogłasza się również w "Acta Apostolicae Sedis". [Encyklopedia Katolicka, t. II, Lublin: KUL , 1976, Henryk Rybczyński]
Bulla
Uroczyste pismo papieskie w języku łacińskim, sporządzone na pergaminie i zaopatrzone w pieczęć (stąd nazwa). Terminem bulla oznaczano początkowo, za Rzymianami, samą pieczęć. Zwyczaj przewieszania pieczęci metalowej (zwłaszcza ołowianej) do dokumentów papieskich, przejęty z Bizancjum, datuje się od pontyfikatu Agapita (535-536), a najstarsza zachowana bulla pochodzi od papieża Jana III (561-574); pieczęcie z tych czasów przedstawiają pasterza z owieczkami. Do XI w. na bullach były krzyże, gwiazdy i znaki winietowe, imię papieża umieszczano na awersie, a wyraz papae na rewersie; od X w. występował krzyż i litery imienia papieża; Paschalis II (1099-1118) wprowadził – używane do dziś – podobizny Piotra i Pawła Apostołów, z imieniem papieża na rewersie. Bulli używali także biskupi, opaci, przełożeni kapituł i inni. W poł. XIII w. nazwę bulla rozciągnięto, najpierw w prawie świeckim, a później w kościele, na cały dokument opatrzony wspomniana pieczęcią. Bulle sporządzała kancelaria papieska na papirusie, a od XI w. na pergaminie. Bulla w ścisłym znaczeniu zaczyna się od imienia papieża (bez liczby porządkowej) z dodatkiem: biskup, sługa sług Bożych (episcopus servus servorum Dei) oraz formuły wyrażającej trwałość aktu, np. ad perpetuam rei memoriam; bulla zaś w znaczeniu szerszym – formuły salutem et apostolicam benedictionem; bulla przyjmuje nazwę od początkowych słów; styl bulli odznacza się długimi zdaniami, częstymi powtórzeniami; dawniej opuszczano interpunkcję; kończą bullę klauzule karne i znoszące zarządzenia przeciwne. Początkowo istniały tylko tzw. bulle większe, przez które papieże nadawali przywileje lub prawa na czas nieograniczony; kończyły się one pozdrowieniem benevalete, a w kole przedzielonym krzyżem własnoręczny podpis papieża i obecnych kardynałów oraz znak: Oculi mei a także wspomniany monogram z życzeniami benevalete. Górny krzyżyk w rocie (dwa koncentryczne koła, środkowe przekreślone) także był skreślony ręką papieża. Od XV w. nazywa się takie bulle konsystorskimi. W XI – XIII w. wydawano także bulle mniejsze, podpisywane tylko przez kardynała kanclerza. W datacji zaznaczono miejsce, rok – liczony (od 25 marca) od koronacji i początku pontyfikatu danego papieża i dzień miesiąca wg rachuby rzymskiej; od 1908 stosuje się kalendarz świecki. Pieczęć zawieszono na pasku pergaminowym lub na sznurku przewleczonym przez załamaną kartę dokumentu i otwór w pieczęci; od XIII w. sznur jedwabny (czerwony lub żółty) oznaczał dokument z uprawnieniami, konopny – z nakazami. Bullę podpisywał kardynał datariusz i kardynał sekretarz brewiów. Bulla jest zasadniczo pismem otwartym; spotyka się jednak bulle jako pismo poufne, z pieczęcią tak złożoną, że otwarcie powoduje jej zniszczenie; w związku z tym wprowadzono pieczęcie woskowe. Bulla dotyczą spraw Kościoła, narodu, diecezji, zakonu lub znacznej grupy wiernych; nawet bulla z przywilejami miały zawsze na uwadze dobro ogółu. Bullami konsystorskimi papieże zwoływali sobory i zmieniali ich akta, nadawali przywileje monarchom; tzw. bullami cyrkumskrypcyjnymi erygowali i rozgraniczali diecezje. W czasach nowożytnych używa się ich rzadziej i w formie uproszczonej. Znane są także bulle papieskie dotyczące Polski, np. bulla Dagome Iudex (992) – bulla aprobująca układ w Gnieźnie (1000), uchwały w Łęczycy (1180) i in. Bulle protekcyjne dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego (1136) i biskupstwa włocławskiego (1148), wrocławskiego (1155), kamieńskiego (1188), dla kapituł, klasztorów i in. – umacniały prawa Kościoła. Były też bulla nominacyjne, z przywilejami, odpustami itp., np. bulla provincialis z 1515 potwierdzała jako obowiązujące dla Kościoła w Polsce odchylenia od kościelnego Prawa powszechnego. Synody w Piotrkowie (1510, 1577) oraz listy pasterskie biskupów polecały co roku odczytywać bullę in Coena Domini. Pius X zastrzegł 29 VI 1909 sporządzenie b.: 1. Kancelarii Apostolskiej (podpisuje kardynał Kanclerz) – w sprawach erygowania diecezji i kapituł oraz nadawania beneficjów konsystorskich; 2. Datarii Apostolskiej (podpisuje datariusz lub w jego zastępstwie sekretarz stanu) – w sprawach obsadzania beneficjów niekonsystorskich (beneficjum). Komisja kardynałów (sekretarz stanu, sekretarz Kongregacji. Konsystorialnej i datariusz) ustaliła 1 X 1911 formuły bulli obowiązujące w poszczególnych rodzajach aktów prawnych. Od 1878 bulle wysyłane z Kancelarii mają pieczęć w ołowiu, z Datarii – w czerwonym wosku; Pius XI określił 12 II 1931 rozmiary i formę pieczęci ołowianej w celu ułatwienia wysyłki bulli. [Encyklopedia Katolicka, Lublin 1976, tom 2, s. 1192-1194; Walenty Wójcik]
Calisia
Znany ze źródeł rzymskich z II w. najstarszy ośrodek handlowy (pramiejski) na ziemiach polskich, położony na bursztynowym szlaku, przez niekórych identyfikowany z miastem Kaliszem.
Cech
W XIII-XVIII w. Organizacja jednocząca przymusowo rzemieślników jednej lub kilku pokrewnych specjalności i zapewniająca swym członkom wyłączne prawo produkcji w mieście, niekiedy także w określonym promieniu poza miastem. Przeniesione do Polski z Niemiec w XIII w. (Poznań, Kraków, Toruń, Gdańsk, Wrocław, Legnica), ich rozwój związany był z dążeniem do ograniczenia konkurencji na wąskim rynku i do obrony interesów rzemiosła wobec kupców i wsi; zezwolenie na organizowanie cechu stanowiło zazwyczaj część prawa miejskiego (wyjątkiem odrębny przywilej na tworzenie cechu w Szczecinie 1245). Liczba cechów szybko rosła: 1303 we Wrocławiu było ich już 29, w końcu XIV w. W Krakowie 25, w Poznaniu 15, w mniejszych miastach po kilka. Każdy cech posiadał statut (najstarsze znane ze Szczecina - rzeźników 1312 i kowali 1313, i Wrocławia - młynarzy - 1314), określający prawa i obowiązki członków, regulujący stosunki między mistrzami a czeladnikami i uczniami oraz zawierający przepisy dotyczące jakości i sposobu nabywania surowca, techniki produkcji, jakości i warunków zbytu gotowych produktów, wielkości jednostek miar (istotne np. dla rzemiosł tkackich), świeżości towaru (dla rzemiosł spożywczych). Konkurencję między członkami cechu starano się ograniczyć wydając zakazy powiększania produkcji (przez określenie liczby pomocników mistrza lub maksymalnej ilości przerabianego surowca), wzajemnego podkupywania surowca, zajmowania się więcej niż jednym rzemiosłem; przepisy cechowe zmierzały bowiem do zapewnienia wszystkim mistrzom jednakowych szans pracy i podobnych warunków bytu; najsurowszą karą za ich nieprzestrzeganie było usunięcie z cechu równoznaczne z utratą prawa wykonywania zawodu. Chroniąc własnych producentów, cechy wydawały zakazy sprzedaży w mieście wyrobów rzemieślniczych z innych miast (poza jarmarkami). Niekiedy cechy same uczestniczyły w działalności gospodarczej przez kupno surowców dla swoich członków lub budowę i utrzymywanie kosztowniejszych zakładów technicznych niezbędnych przy produkcji. Względy techniczne i rywalizacja prowadziły do częstych sporów między poszczególnymi cechami, np. gdy wyroby wymagały surowców będących w zasięgu działania różnych cechów; na tym tle cechy łączyły się lub wydzielały z istniejących (czego nie należy uważać za przejaw postępu technicznego lub gospodarczego). Prócz gospodarczego spełniały cechy funkcje religijne (wspólne uczestnictwa w nabożeństwach i ceremoniach kościelnych, opieka nad ołtarzami, kaplicami itp.), kulturalne (zebrania cechowe połączone ze wspólnymi biesiadami, przestrzegania form zachowania się itp.), wojskowe (obronawyznaczonych obiektów fortyfikacji miejskich) oraz samopomocy (opieka nad chorymi, pomoc np. wdowom czy sierotom po mistrzach z pobieranych od członków składek). Często cechy dużych miast starały się podporządkować sobie cechy pobliskich miast mniejszych; cech taki stawał się wówczas naczelnym (np. w XVI w. niektóre cechy Krakowa, Lublina, Lwowa, Poznania); istniały też związki cechów pokrewnych z różnych miast (np. w XVI - XVII w. związek cechów sukienniczych z 36 miast Wielkopolski). Od XVI w. niektóre cechy zrzeszały nie tylko rzemieślników, ale też osoby innych zawodów, np. w XVII w. w Krakowie cechy włóczków, posiadających wyłączne prawo transportu drewna na górnej Wiśle i jego sprzedaży w tym mieście i cechy orackie skupiające rolników mieszkających licznie w miasteczkach.
Na przełomie XVI i XVII w. zaczęły powstawać cechy żydowskie podległe kahałom; forma działalności tych cechów stanowiła zalążek chałupnictwa (ich członkowie otrzymywali surowiec od kupców żydowskich, którzy sprzedawali gotowe wyroby). Pełnoprawnymi członkami cechów byli mistrzowie, posiadający obywatelstwo miejskie i własne warsztaty, zatrudniający czeladników i uczniów. Na czele cechu stali starsi (1-2 lub więcej), wybierani na ogólnym zgromadzeniu cechowym. W większości polskich miast cechy poddane były kontroli rad miejskich (zatwierdzanie statutów, wyboru starszych itp.); często cechy odgrywały czołową rolę w walkach pospólstwa i plebsu z patrycjatem (np. 1416 w Gdańsku, 1418 we Wrocławiu, ok. 1525 w wielu miastach). W końcu XV w. zaczął się proces zamykania dostępu do cechów; ułatwiano zdobywanie członkostwa synom mistrzów, utrudniając wchodzenie do cechów osobom z zewnątrz, m.in. przez podnoszenie opłat, przedłużanie okresu nauki, ograniczanie liczby mistrzów. Formalnie cech jednoczył wszystkich rzemieślników danej gałęzi produkcji, w praktyce jednak wszędzie działali rzemieślnicy pozacechowi, tzw. partacze; na ziemiach wschodnich poza cechami pozostawała znaczna część zajmujących się rzemiosłem, dyskryminowanych przez cech Ormian i prawosławnych Rusinów (np. na początku XVII w. we Lwowie ok. 40% rzemieślników); prawo do utrzymywania warsztatu bez przynależności cechowej mieli rzemieślnicy posiadający przywileje królewskie (tzw. serwitoriaty). Kostnienie przepisów cechowych, hamujących rozwój rzemiosła w warunkach coraz powszechniejszej gospodarki towarowej, oraz rosnące trudności w dostępie do cechów powodowały od XVII w. wzrost rzemiosła pozacechowego oraz zaostrzanie się antagonizmów między mistrzami a czeladnikami; ostra walka cechów z partaczami nie dawała na ogół rezultatów, zwłaszcza, że spotykali się oni w jurydykach z opieką niechętnej szlachty, obarczającej je odpowiedzialnością za drożyznę wyrobów rzemieślniczych (podejmowane przez nią 1423, 1496, 1538 i 1552 próby likwidacji cechów nie powiodły się). W XVIII w. znaczenie cechów - które nie mogły wytrzymać konkurencji manufaktur ani przeciwdziałać ich rozwojowi - zaczęło się wyraźnie zmniejszać; nie zapobiegły temu próby reform podejmowane w 2 połowie XVIII w. przez komisje dobrego porządku, zmierzające do liberalizacji i unifikacji (w ramach jednego miast) ustroju cechowego. Ostatecznie kres dawnemu znaczeniu cechów przyniosły rozbiory. W Galicji ordynacja cechowa 1778 (obowiązująca wszystkie cechy) zniosła dawne ich przywileje; ułatwiono dostęp do cechów, zniesiono ograniczenie liczby pracowników zatrudnianych przez mistrzów, skasowano cenniki, spod jurysdykcji cechów wyłączono powstające w miastach manufaktury, a zarządy miejskie otrzymały prawo wydawania pozwoleń naprodukcję przemysłową. Podobna ustawa, ograniczająca zasięg i kompetencje cechów, obowiązująca w Prusach od 1731 (rozszerzona 1810-11), została rozciągnięta także na ziemie zaboru pruskiego.
W Królestwie Polskim liberalną ustawę cechową wydano 1816 (później kilkakrotnie poszerzana); utrzymywała ona cechy, równocześnie zezwalając na swobodne uprawianie rzemiosła osobom nie należącym do nich. W rezultacie ewolucji ustawodawstwa, a zwłaszcza szybkiego rozwoju przemysłu i stosunków kapitalistycznych na ziemiach polskich, w XIX w. gospodarcza rola cechów prawie zanikła; zachowały one, również w XX w., funkcje organizacyjno-samorządowe i szkoleniowe. [Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa 1981, t. I, s.82-83, Andrzej Wyrobisz].
Cechmistrz
W dawnej Polsce starszy cechowy, przysięgły, "pan starszy"; ogół pełnoprawnych członków cechu rzem. (mistrzów) wybierał zwykle dwóch cechmistrzów, którzy byli zatwierdzani przez władze miejskie. Cechmistrzowie stali na czele cechu, reprezentowali go wobec władz miejskich i państwowych, przewodniczyli zgromadzeniom cechowym, sądzili sprawy cechowe, szczególnie zatargi między mistrzami a czeladnikami, kontrolowali jakość wyrobów, pilnowali przestrzegania statutów, zawiadywali majątkiem cechu, niekiedy zajmowali się pośrednictwem pracy; w zamian uzyskiwali pewne korzyści, m.in. pierwszeństwo w zatrudnianiu czeladników, czasem także wynagrodzenie pieniężne. [Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I, Warszawa 1981, s. 83; Andrzej Wyrobisz]
Chałupnicy
Grupa mieszkańców wsi znacznie uboższa zarodników. Nie posiadali oni żadnego gospodarstwa ani własnej roli. Pracowali u bogatych kmieci lub na folwarku.
Chorąży
Pierwotnie rycerz noszący chorągiew państwa lub ziemi, później niższy urzędnik ziemski odpowiedzialny za pospolite ruszenie, zobowiązany do udziału w sądzie wiecowym.
Chrzest Polski
W tradycji historycznej początek państwa polskiego od 966 r. Osobisty chrzest Mieszka I i jego dworu otwierał oficjalny proces chrystianizacji całego narodu, którego ciężar do utworzenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego spoczął na biskupstwie misyjnym w Poznaniu podległym Rzymowi (pierwszym biskupem był od 968 r Jordan). Chrzest wzmocnił pozycję Polski na arenie międzynarodowej, a budowana organizacja kościelna zintegrowała państwo i wzmocniła pozycję panującego wobec silnych kultów pogańskich. Najprawdopodobniej chrzest miał miejsce w Ostrowie Lednickim
Czarna śmierć
Popularne określenie wielkiej epidemii dżumy, która - przywleczona z Lewantu do portów śródziemnomorskich - rozprzestrzeniła się 1348-50 w całej Europie. Szczególnie silnie zostały dotknięte epidemią Włochy, Francja, Anglia, Niemcy i Norwegia, gdzie straty ocenia się na ok. 1/3 - 1/2 ogółu ludności, choć nie we wszystkich okolicach przybrała tak katastrofalne rozmiary. W środkowej Europie, również w Polsce, czarna śmierć nie przyniosła bezpośrednio wielkich strat i nie zahamowała rozwoju ekonomicznego, jednak dały się odczuć jej skutki, bowiem spadek zaludnienia w zachodniej Europie przerwał emigrację na wschód; zmniejszył się także popyt na zboże z krajów nadbałtyckich. [Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I, Warszawa 1981, s. 114; Benedykt Zientara]
Czeladnik
Towarzysz, pracownik rzemiosła, który odbył przepisane lata nauki, został "wyzwolony" i zatrudniony w warsztacie mistrza; w hierarchii cechowej zajmował pozycję wyższą od ucznia, wyraźnie jednak niesamodzielną, nie był też traktowany jako pełnoprawny członek cechu. W średniowieczu najczęściej człowiek młody, nieżonaty, mieszkający i stołujący się w domu mistrza; wynagradzany zazwyczaj tygodniowo, niekiedy miał prawo do samodzielnego zarobkowania w określonych z góry granicach (np. w wyznaczone dni tygodnia lub tylko po zakończeniu pracy dla mistrza; tzw. trunkiel). Po odbyciu przepisanej statutem cechowym wędrówki (2-3 lata) i odpracowaniu pewnej liczby lat czeladnik składał egzamin na mistrza (wykonanie tzw. majstersztyku), starał się o prawo miejskie, wnosił przewidziane opłaty do cechu, wydawał uroczystą kolację i zostawał przyjęty do korporacji mistrzów. Od XVI w., wraz z rosnącymi trudnościami wejścia do cechów, coraz częściej zaczęli pojawiać się tzw. wieczni czeladnicy - starsi, często żonaci, bez perspektyw awansu; średniowieczny towarzysz przekształcał się w dożywotniego pracownika najemnego. Ułatwiony awans mieli w tym czasie synowie mistrzów, korzystający ze zwolnień od opłat i egzaminów, a także mężowie córek i wdów po mistrzach. Wpływało to na zaostrzanie się walki klasowej wśród rzemieślników, zwłaszcza iż niskie płace nie nadążały za wzrostem cen oraz za spadkiem wartości pieniądza w XVI-XVIII w.; strajki czeladników, które zdarzały się w większych ośrodkach w XIV i XV w. (Gdańsk, Wrocław, Kraków), w następnych stuleciach były już dość liczne. W XIX i XX w. czeladnictwo utrzymało się jako stopień w hierarchii cechowej, a w warsztatach rzemieślniczych i manufakturach, rzadziej w fabrykach - jako szczebel wykształcenia fachowego. [Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I, Warszawa 1981, s. 130; Maria Bogucka]
Cześnik
W średniowieczu do XIV w. urzędnik dworski zarządzający piwnicą królewską, następnie urząd tytularny. W Polsce szlacheckiej niewysokiej rangi urząd ziemski.
Czopowe
Podatek płacony przez mieszczan od wyrobu oraz szynkowania piwa, gorzałki, miodu i wina, wprowadzony w 2 połowie XV w. (dla wina 1629), uchwalany był przez sejmy wespół z poborem; nazwa podatku, od czopu zatykającego beczkę, sugeruje genezę czopowego jako podatku pośredniego od sprzedaży napojów. Czopowe dla browarów wynosiło w zasadzie 1/8, zaś dla szynkarzy 1/18 ceny sprzedażnej, czasami jednak kwoty te podwajano; sposób pobierania i wysokość czopowego były zależne od rodzaju i gatunku trunku (np. różne czopowe od piwa miejscowego, tzw. przewoźnego i zagranicznego). Wpływy z czopowego wzrastały, stanowiąc np. 1534 ok. 1/4 sum podatkowych, a w 2 połowie XVIII w. ok. 1/3 dochodów państwa. Początkowo wpłacane do skarbu państwa, od 1658 do skarbów wojskowych, do 1772 pozostawało w dyspozycji sejmików szlacheckich; Sejm Niemy 1717 przeznaczył na Litwie dochody z czopowego na potrzeby wojska. Reorganizowane w okresie reform skarbowych w 2 połowie XVIII w., 1773-75 przywrócono mu charakter podatku ogólnopaństwowego w wysokości 10% (później 20%) od czystego dochodu z produkcji i sprzedaży piwa, wódki i miodu. W Galicji zniesione 1775, w Królestwie Polskim i w zaborze pruskim w 1 połowie XIX w. [Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I, Warszawa 1981, s. 132; Stanisław Russocki]
Czynsz
Opłata pieniężna lub danina w naturze (np. zbożu), którą musiał składać chłop właścicielowi gruntu w zamian za użytkowanie ziemi.
Danina
Renta naturalna, obowiązkowe świadczenie ludności na rzecz pana feudalnego, składane głównie w formie produktów naturalnych, ale też w pieniądzach. Najstarsza była danina opolna, uiszczana w postaci krowy lub wołu od całości opola. W XI w. podstawą stała się danina z gospodarstwa chłopskiego, z czasem zastąpiona przez czynsz lub pańszczyznę.
Deportacja
Kara polegająca na wywiezieniu skazanego do odległej miescowości, której nie mógł opuścić.
Destendanci
Osoby pochodzące od tego samego protoplasty męskiego lub od tej samej pary małżeńskiej.
Dynastia
Ród panujący w państwie o ustroju monarchicznym, w którym władza przekazywana jest dziedzicznie z ojca na syna, brat po bracie (np. Piastowie, Jagiellonowie, Wazowie, Wettinowie).
Dynastia Saska
Inaczej Ludolfingowie (od imienia Ludolfa - protoplasty rodu). Dynastia panująca w Niemczech a latach 919-1024 jako królowie, od 962 r. również jako cesarze. Pierwszym z dynastii na tronie niemieckim był Henryk I.
Dzewo Genealogiczne.
Obejmuje wszystkie osoby wywodzące się od wspólnego przodka, od mężczyzny lub od kobiety, albo od pary małżeńskiej. Zwane jest "Tablica descendentów".
Dziesięcina
Stała danina pobierana przez kościół, początkowo w wysokości 1/10 plonów, stąd wzięła się nazwa. W Polsce znana od X do XIX wiek
Dziewosłęb
Inaczej "swat" zwany też "raj".
Elekcja
Powoływanie urzędnika (głównie władcy) poprzez wybór. W Polsce oprócz dziedziczenia tronu elekcja monarchy pojawiła się w XI-XIII wieku. Regułą stała się od 1385 roku.
Feudalizm
1. Ustrój społeczno-polityczny oparty na więziach pomiędzy seniorem a wasalem i nadaniem lenna (feudum), a podstawą stosunków była ziemia. Społeczeństwo feudalne przedstawiało się jako piramida (wasal posiadający lenno uzależniał od siebie niższych wasali), której szeroką podstawę stanowili chłopi.
2. System społeczno-ekonomiczny oparty na podziale własności ziemi. Na użytkowników chłopów i zwierzchniów panów feudalnych, którzy z tytułu własności narzucali chłopom poddaństwo i rentę feudalną.
Filiacja
Określenie związku jakie występuje między dwoma spokrewnionymi osobami. Jedna wywodzi się od drugiej.
Fornal
Fornal to robotnik folwarczy pracujący przy robotach rolnych z końmi. Jest to nazwa zawodu.
Fortunat
1. Przestarzale: człowiek bogaty, zamożny, bogacz.
2. Imię męskie (łac Fortunatus) imię kilku świętych, w tym męczennik za czasów cesarza Dioklecjana. Pochodzi z łaciny i znaczy "szczęśliwy, hojnie czymś obdarzony.
Frymarczyć
Kupczyć, handlować czymś, czym honor, godność, przyzwoitość handlować zabrania.
Galicja
Oficjalnie Królestwo Galicji i Lodomerii, nazwa nadana zajętej przez Austrię w rozbiorach części Polski. Jej granice do 1846 roku były zmienne. Początkowo prowadzono w niej politykę germanizacyjną, a od 1869 roku nadano jej autonomię, co umożliwiło spolszczenie szkolnictwa, administracji i rozwój kultury. Pod względem gospodarczym zabór ten był najsłabiej rozwinięty.
Gall Anonim
Zmarł około 1118 roku, prawdopodobnie francuski Benedyktynin, autor najstarszej kroniki polskiej w języku łacińskim sporządzonej na dworze Bolesława Krzywoustego. Obejmuje ona dzieje Piastów od czasów legendarnych do 1113 roku, stanowi podstawowe źródło do dziejów Polski z przełomu XI/XII w.
Genealogia
Dzieje i pochodzenie rodowe (rodowód). Nauka pomocnicza historii, badająca międzyludzkie więzy pokrewieństwa.
Gierada
W miastach XVII i XVIII wieku rzeczy osobiste panny młodej, które w razie jej śmierci przechodziły nie na jej męża, lecz na córkę lub na siostrę.
Gospodarka żarowa
Zwana też wypaleniskowa. System uprawy roli polegający na karczunku i wypalaniu terytoriów zalesionych, stosowany w okresie pierwotnym i wczesnośredniowiecznym.
Gospodarz czynszowy
Gospodarz posiadający grunt, za który opłacał czynsz.
Gród
Osada obronna sztucznie ufortyfikowana (otoczona fosą, wałem itd.), na ziemiach polskich grody znane były już w okresie kultury łużyckiej, a później plemiennym. W państwie polskim do XIII wieku grody pełniły funkcję siedzib władzy na danym obszarze na czele z panem grodowym (komesem a później kasztelanem), a od XIII wieku starostą. Gród zastąpiono zamkiem.
Grody Czerwińskie
W Średniowieczu ziemie graniczne stanowiące przedmiot sporów między Polską a Rusią z głównym ośrodkiem Czerwińskiem, na szlaku handlowym z Krakowa do Kijowa. Od 1018 roku w wyniku wyprawy zbrojnej Bolesława Chrobrego znalazły się w posiadaniu Polski, ale od 1031 roku w wyniku najazdu księcia kijowskiego Jarosława Mądrego przyłączone do Rusi. Od połowy XIV w. do 1772 r. w granicach Polski. angro51
52 Herb Ustalony znak umieszczany na tarczach, zbrojach, pieczęciach czy chorągwiach. Początkowo używany przez rody rycerskie, następnie też przez inne osoby, potem przez instytucje, miasta a nawet państwa (dla Polski orzeł w koronie).
Historiografia
Piśmiennictwo historyczne obejmujące dzieła dotyczące czasów odległych, jak kroniki czy opowiadania spisane z tradycji ustnej, przede wszystkim zaś spuścizna historyków - opracowania minionych epok sporządzone na podstawie źródeł historycznych i określonych metod.
Hołd lenny
Uroczysta ceremonia, określająca związki osobowe pomiędzy seniorem i wasalami, wasal przysięgał podporządkowanie i wierność w zamian, za co senior zapewniał mu opiekę i przyjaźń.
Humanizm
1. Prąd umysłowy i kulturalny w Europie (XIV-XVI w.), odchodzący od średniowiecznego poglądu na świat skoncentrowanego na sprawach Kościoła. W centrum zainteresowań humanizmu stał się człowiek i jego sprawy doczesnego bytu, a inspirację czerpał ze spuścizny starożytności;
2. Ogólnie humanizm to postawa światopoglądowa wyrażająca się w uznaniu szczególnej pozycji człowieka w świecie, trosce o poszanowanie jego praw, itd.
Infamia
Kara utraty czci, zakaz pełnienia urzędów i funkcji publicznych, stosowany wobec szlachty. Nie musiał on jednak powodować wygnania infamisa, ale od XVI wieku łączono go zwykle z tzw. wywołaniem, czyli wypędzeniem poza granice Rzeczypospolitej (banicja).
Interregnum (bezkrólewie)
Okres od śmierci króla lub jego abdykacji do wyboru nowego władcy, w monarchii dziedzicznej okres po wymarciu dynastii. Bezkrólewia w Polsce nastąpiły po śmierci Ludwika Węgierskiego (1382), Władysława III Warneńczyka (1444-1447), wygaśnięciu dynastii Jagiellonów (1572) i każdorazowo podczas wolnych elekcji w XVI-XVIII wieku. Na czele państwa stał w tym czasie interrex, którym od 1572 roku był Prymas.
Interrex
Tytuł tymczasowo sprawującego funkcję króla w czasie bezkrólewia.
Jednodworcy
Rodzaj drobnej szlachty - żyjących de facto jak chłopi, ale jako szlachta ciesząca się wieloma przywilejami. Osadzani byli na obrzeżach państwa, nakładając na nich pewne obowiązki obronne, dając im w zamian kawałek ziemi na własność oraz pewne zwolnienia czy ulgi w porównaniu z chłopstwem. Różnica między jednodworcami a chłopami praktycznie pozostała tylko w nazwie.
Jutrznia
Była inną starszą formą robocizny, którą musieli świadczyć chłopi: chłop uprawiał przez cały rok określony kawałek ziemi pańskiej i oddawał uzyskane plony właścicielowi ziemi.
Kapnicy
Ludzie, którzy z nakazu spowiedniczego lub swoiście rozumianej pobożności wymierzali sobie sami publiczną pokutę, polegającą na chłostaniu ciała. Do aktu tego ubierali się w płócienne kapy, które odchylali odsłaniając gołe plecy, na głowę zakładali kaptury. Pokutnicy przebierali się w nie w izbach obok kościoła. Kapy stanowiły własność kościołów lub jakiegoś bractwa.
Kasztelan
Pan grodowy, w Polsce XII-XIII wieku, urzędnik panującego posiadający władzę administracyjną (np. ściągał podatki), Wojskową i sądowniczą, któremu powierzono zarząd nad grodem i związanym z nim okręgiem (kasztelanię). Od XIV wieku zastąpiony przez starostę, stał się tytułem honorowym, od XV wieku zasiadał w radzie królewskiej (zwoływał pospolite ruszenie), później w senacie. Tytuł ten zachował się w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim do 1831 roku.
Katorga
Kara przymusowej pracy i osiedlania w wyznaczonych miejscach, stosowana w Rosji carskiej wobec więźniów kryminalnych i politycznych, połączona z zesłaniem na Sybir. W Królestwie Polskim stosowano ją m.in. wobec uczestników powstań narodowych.
Kmiecie
Bogaci chłopi, dysponujący min 1 łanem ziemi. Kmiecie byli zobowiązani do odrabiania pańszczyzny na rzecz folwarku: zazwyczaj sprzężajnej - czyli wykonywanej wołami, końmi wraz z wozem, pługiem, broną.
Koczarga
To inaczej pogrzebacz. Niekiedy zwany też cioskiem.
Koicja
Związek dwojga osób odmiennej płci zawarty celem wydania na świat potomka.
Komornicy
Nie posiadali nawet własnych chałup i zamieszkiwali w domach bogatszych gospodarzy. Za to mieszkanie odpłacali się pracą, lub oddawali część zarobku. Komornicy byli zwolnieni od opłat na rzecz pana, ale mogli być wykorzystywani do prac na folwarku.
Konfederacja
1. Związek kilku państw mający wspólne niektóre organa władzy;
2. W Europie Środkowej od XIV w. związek zawarty wspólnie lub oddzielnie przez rycerstwo, miasta i duchowieństwo w celu obrony swobód czy bezpieczeństwa publicznego;
3. W Polsce XVI-XVIII w. związek szlachty zawiązany w obronie lub przeciw królowi mający wybrane władze;
4. W Rzeczypospolitej związek zawiązany przez nieopłacone wojsko domagające się wypłaty żołdu;
5. Powszechnie używany skrót określający powstałe w 1861 r na pd. USA Skonfederowane Stany Ameryki Północnej.
Konstytucja
1. Ustawa zasadnicza regulująca podstawy ustroju państwa. Pierwszą w Europie była Konstytucja 3 maja z 1791 r.
2. W Polsce XV-XVIII w. każda ustawa uchwalona na sejmie.
Kopcarz, kopiarz
Włościanin opłacający kopiznę. Część z kopy zboża oddawana za mo?liwość uprawy pola. Inaczej mówiono "siedzący na kopiźnie".
Kopizna, kopczyzna
Część z kopy zboża oddawana za możliwość uprawiania pola.
Korona Królestwa Polskiego
1. Termin prawny określający element publicznoprawny władzy państwowej w okresie monarchii stanowej, wyodrębniający państwo od osoby monarchy. Przeciwieństwo monarchii patrymonialnej, stał się ucieleśnieniem państwa od 1320 r (Władysław Łokietek) i jego praw niezależnych od osoby króla;
2. Nazwa części państwa polskiego używana od unii lubelskiej (1569) dla następujących ziem Rzeczypospolitej: Małopolska, Wielkopolska i Kujawy, Mazowsze, Prusy Królewskie, Prusy Książęce jako lenno, Spisz, Podlasie, Podole, Ruś Czerwona, Wołyń, Ukraina. Nazwa ta została wprowadzona dla odróżnienia ziem polskich od terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Korowaj
Inaczej kołacz, czyli chleb obrzędowy - weselny, którego pieczenie odbywało się z wieloma tradycyjnymi wróżbami.
Kredensowy
Osoba mająca pieczę nad zastawą stołową czyli kredensem.
Krewni
Grupa ludzi mająca wspólnego przodka.
Kronika
Typowy średniowieczny chronologiczny zapis wydarzeń związanych z danym państwem lub dynastią itd., sporządzany dla podniesienia ich znaczenia, nie zawsze uwzględniał związki przyczynowo-skutkowe.
Kukułcze dzieci
Potomstwo zrodzone w legalnym związku małżeńskim, lecz niepewnego ojcostwa.
Latyfundium
Od czasów starożytnych Rzymu olbrzymi, zwarty majątek rolny.
Lennik
Wasal posiadający lenno, zobowiązany hołdem do wypełniania zobowiązań względem seniora.
Lenno
W dobie feudalizmu ziemia dawana przez seniora wasalowi, w zamian za służbę lenną. Później także określenie ziem będących pod zwierzchnością jakiegoś władcy, a także stosunku zależności, które zobowiązywało do płacenia określonej opłaty (trybutu). Przykładem są Prusy Książęce, które były lennem Rzeczypospolitej.
Liberum veto
Dosłownie wolne nie pozwalam. Prawo sprzeciwu jednego lub kilku posłów wobec projektu uchwał sejmowych. Wywodzi się z zasady, co wszystkich dotyczy przez wszystkich musi być uzgodnione. W 1652 r po raz pierwszy sejm zerwano po sprzeciwie jednego posła - Sicińskiego, co otworzyło drogę do paraliżu państwa polskiego.
Lokacja
Zakładanie nowych osad bądź organizowanie istniejących na nowych prawach.
Ludzie luźni
Pozornie wolni od jarzma pańszczyzny, ale nędza i głód, często szubienica. Zwiększenie luźnych w latach nieurodzaju i wojen. Zmniejszenie w czasie ożywienie gospodarczego w okresie Oświecenia zapotrzebowanie rąk do pracy. Zajmowali się pracą dorywczą, często się przemieszczali. Zimą w mieście, latem na wsi. Najczęściej wywodzili się spośród ubogich chłopów.
Magnateria
Tak nazywało się w Europie Środkowej i Wschodniej (Polska, Czechy, Węgry) w XVI-XVII w. najbogatszą warstwę szlachty. W Polsce zwykle za magnata uważało się osobę posiadającą, co najmniej 10 wsi, zasiadajądą w senacie, mającą ponadto w rodzinie senatorskie tradycje od kilku pokoleń. Magnat musiał mieć wpływy polityczne na dworze monarchy oraz przewodził szlachcie któregoś z regionów.
Morgownik
Był najemnikiem do koszenia zboża. Opłacano go od morga.
Możnowładztwo
W Średniowieczu górna (można) warstwa w społeczeństwie feudalnym (w Polsce od XII w.), posiadacze największych majątków ziemskich, posiadali oni dostęp do najwyższych urzędów państwowych i kościelnych, rady królewskiej i senatu, od połowy XVI w. możnowładztwo określało się jako magnateria.
Nawiązka
Odszkodowanie za zranienie, płacone ofierze niezależnie od kary wymierzanej przez sądy państwowe. O jej wysokości decydowała pozycja stanowa poszkodowanego.
Odpalenie
Odmowa wydania młodej za mąż, gdy proponowany przez swatów młodzieniec nie odpowiadał rodzicom młodej mówiło się, że go odpalili, dawali mu rekuzę.
Okupnik
Chłop, który za obrabiane przez siebie pole płacił czynsz ustalony przez właściciela podczas przekazywania ziemi.
Pacta conventa
Umowa o charakterze publiczno-prawnym układana przez sejm elekcyjny pomiędzy szlachtą i nowym królem określająca osobiste zobowiązania elekta (zwykle zobowiązania finansowe i dotyczące polityki zagranicznej).
Pańszczyzna
Renta odrobkowa, zobowiązanie chłopa w dobie feudalizmu do pracy na rzecz właściciela wsi za użytkowanie ziemi, w XIII-XV w. było to do kilkunastu dni w roku z gospodarstwa jednołanowego.
Partacze
Szturarze, przeszkodnicy, w dawnej Polsce rzemieślnicy pracujący w mieście lub jego pobliżu i nie należący do cechu mimo jego istnienia. W związku z trudnym dostępem do cechów już w średniowieczu część dawnych czeladników lub ludzi nie związanych w ogóle z korporacją (np. ze względu na brak świadectw o wolnym i legalnym pochodzeniu, przynależność do dyskryminowanej religii, ubóstwo nie pozwalające na wniesienie koniecznych opłat) podejmowała nielegalną, samodzielną działalność rzem., łamiąc monopol produkcji zastrzeżony dla członków cechu. Ostra walka cechów z p., konfiskaty ich wyrobów i narzędzi pracy, sprawiły, że w XVI-XVIII w. liczni p. osiadali w wyjętych spod prawa miejskiego domach i posiadłościach szlachty i duchowieństwa (jurydyka), i tu, chronieni przez feudałów, wykonywali bez przeszkód swój zawód. Wyroby p. były z reguły tańsze, a zwykle nie gorsze od wyrobów mistrzów cechowych. Wśród p. zdarzali się rzemieślnicy dobrze prosperujący i zamożni. Istnienie rzemiosła pozacechowego ułatwiało powstawanie w XVIII w. i rozwój zalążków wczesnego kapitalizmu, zwłaszcza systemu nakładczego. [Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa 1981, s. 38, Maria Bogucka]
Plantierzy
Małorolni chłopi zatrudniani do prac polowych.
Podwika
Żartobliwe określenie kobiety w XVII i XVIII w., dosłownie oznaczało baba.
Pogrobowiec
Określenie dziecka poczętego przed śmiercią, a urodzonego już po śmierci ojca.
Pokątnik
Zobacz "Partacze".
Pokrewieństwo
Stosunek genealogiczny wynikający z pochodzenia od wspólnego przodka.
Pokrzywnik
Nieślubne dziecko. Podobnie jak wyleganiec, bękart.
Powinowaci
Krewni drugiego małżonka.
Probant
Osoba dla której robi się wywód genealogiczny.
Przetaczarz
Pracownik wytwarzający przetaki - sita.
Przewozy
Obowiązek przewożenia kilkakrotnie w ciągu roku określonych towarów, ( np. zboże, drewno). Przewozy określano w milach sięgały one wielkości 5 -12 mil, ale widoczna jest tendencja do ich zwiększania.
Przywilej
Dokonany przez władcę feudalnego akt nadania określonych uprawnień osobie, grupie społecznej lub całym stanom bądź uchylenia wobec nich jakiegoś ogólnie obowiązującego prawa.
Raj
Swat zwany też dziewosłęb.
Rekuza
Odmowa wydania młodej za mąż, gdy proponowany przez swatów młodzieniec nie odpowiadał rodzicom młodej mówiło się, że go odpalili, dawali mu rekuzę.
Robocizna Kmieca
Zanikająca w XVI wieku robocizna polegająca na wykonaniu obowiązkowych prac dla pana - wynosiła 6, 12 dni.
Ród
Tworzą go osoby złączone wspólnotą krwi, które pochodzą od jednego i tego samego przodka.
Rodowód
Obejmuje on potomstwo męskie i żeńskie, ale tylko w granicach tego samego nazwiska. Pomijane jest potomstwo zrodzone z córek ograniczając się jedynie do wymienienia ich samych ewentualnie wraz z mężami.
Rodzina
Grupa osób związanych więzami trwalszymi niż rodowe (np. prawnymi), złożona z męża, żony i dzieci.
Rozplećmy
Obrzęd, zwyczaj polegający na rozplataniu włosów, mówiący o pożegnaniu wolności, świadczący, że dziewczyna wychodzi za mąż. Łączył się ten zwyczaj z uroczystym strojeniem panny młodej.
Rykowanie (rikovanie)
Jest to słowo pochodzenia niemieckiego. Występuje w formie - Rykować, Rykował się, Rykać, Rygować. Może oznaczać:
1. Płynąć bystro i obficie, szorować, walić, buchać
2. W czasie powodzi tereny zalewane przez wzburzoną wodę (W czasie powodzi woda płynąc przez rynek rykowała się).
3. Rykowisko jako miejsce spotkania jeleni w czasie rui.
Sądy
Duchownych sądziły sądy duchowne, szlachta sądy szlacheckie, mieszczanie miejskie, chłopi sądy patrymonialne dziedzica lub samorząd wiejski. W sprawach karnych mieszczan sądził sąd ławniczo-wójtowski lub radziecki złożony z burmistrza i rajców miejskich. Sądy miejskie posiadały prawo miecza i dysponowały katem, były sądami karnymi dla mieszczan i chłopów. Prawo niemieckie było surowe, za każde przestępstwo kara śmierci. Nawet drobna sprawa mogła zakończyć się gardłowo. Pole do nadużyć. Stronniczość stanowa sądów miejskich, inaczej traktowano luźnych a inaczej syna patrycjusza. Powszechne tortury do zeznań. Wyrafinowane w sposobach, ale nie tak jak na Zachodzie. Tylko bogate miasta mogły sobie pozwolić na utrzymanie mistrza. Mniejsze wypożyczały. Z tego względu wyroki w małych miastach łagodniejsze, często kończyły się publiczną chłostą i przepędzeniem. Stosowano publiczne pokuty przed kościołami, tworzyły widowisko. W sprawach karnych na wsi ważna była decyzja pana wsi., Jeżeli nie chciał brać na siebie odpowiedzialności oddawał go w ręce samorządu wiejskiego, który był jemu podporządkowany. Władze wiejskie nie wymierzały wyroków surowych. Prawie nigdy wyroków śmierci. W interesie pana nie leżało wydawanie wyroków śmierci. Najczęściej grzywna. Karę śmierci orzekał sąd miejski lub grodzki. Szlachta czy samorząd wiejski bardzo rzadko oddawały sprawy w ręce sądów miejskich. Karanie chłopa śmiercią było kosztowne, pan-szlachcic musiał opłacić sąd i kata. Łatwiej karano wiecznym wygnaniem, głównie za czary, niemoralne prowadzenie się, kazirodztwo, itp. Karę śmierci wykonywano pod pozorem plag po wymierzeniu porcji batów, chłop umierał po czasie. Oba sądy wiejski i miejski działały w interesie pana.
Sędzia pokoju
Była to godność pochodząca z wyboru. Jeden sędzia pokoju przypadał na sześć tysięcy ludzi. Urzędoqał on przez trzy lata i oprócz obowiązków pojednawcy, czuwał z urzędu nad sprawami małoletnich oraz nad procesami dotyczącymi funduszy publicznych. W związku z tym musiał być prawnikiem, posiadał tytuł doktorski uzyskany na jednej z wszechnic krajowych a oprócz praktyki sądowej i adwokackiej wymagano od niego tytułu własności nieruchomej, przedstawiającej wartość minimum ośmiu tysięcy złotych. Ukończony trzydziesty rok życia był również nieodzownym warunkiem osiągnięcia tego urzędu.
Siągarz
Pracownik leśny. Nazwa pochodzi od jednostki długości siąg lub sążeń.
Sitarz, siciarz, sitnik
Robotnik wyrabiający sita. Określenie siciarz może również dotyczyć wytwórcy sieci.
Skotak
Szkotak, szkotarz, skotopaz - pasterz, pastuch znający się na hodowli bydła.
Stopnie pokrewieństwa
-Syna brata nazywano bratańcem, bratankiem, synowcem.
-Córkę brata nazywano synowicą, bratanką, bratanicą.
-Syna siostry nazywano siestrzeńcem, siostrzeńcem, siestrzankiem.
-Córkę siostry nazywano siostrzenicą, siestrzanką.
-Brata męża nazywano dziewierzem lub szwagrem.
-Siostrę męża nazywano żołwicą, żełwicą, żełwią, świeścią a od końca XVII w. szwagierką.
-Żonę brata nazywano jątew, jątewka dzisiaj bratowa.
-Męża ciotki nazywano pociot, paciot, naciot.
-Dzieci po dwóch siostrach rodzonych są sobie rodzono-cioteczni, jeżeli zas babki były siosyrami to są przecioteczni.
-Brat babki nazywał się stary wuj, dziadek lub przedwieć.
Stróża
Obowiązek pilnowania folwarku, brogów, stodół, a także zasiewów świadczony przez chłopów.
Strycharz
Inaczej ceglarz - pracownik wyrabiający dachówki.
Suchodzienne
Suche dni, w kościele katolickim dni kwartalne, dni postu obejmujące środę, piątek i sobotę, obchodzone były na początku każdej pory roku. Suche dni: środa, piątek, sobota. 1. Po trzeciej niedzieli Adwentu,
2. Po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu,
3. Po Zielonych Świątkach,
4. Po Podwyższeniu Św. Krzyża
. Składki na suchodzienne była to forma podatku płaconego przez rzemieślników do kasy cechu w czasie tzw. suchych dni (cztery razy w roku) w dniach postu patrz wyżej, w jakie.
Świętopietrze (grosz św. Piotra)
Opłata na rzecz papiestwa, składana przez Polskę od X/XI do II połowy XVI wieku. Początkowo płacił ją panujący, a od XII w cała ludność.
Szlachta
Od Średniowiecza warstwa społeczna, stan powstały z rycerstwa w Polsce od XIV w. Najważniejszym obowiązkiem szlachty była służba wojskowa (pospolite ruszenie). W dawnej Polsce szlachta była główną siłą polityczną z racji przydzielonych przywilejów. Pod względem majątku szlachta podzieliła się na najbogatszą magnaterię, szlachtę średniozamożną, szlachtę zagrodową (zaściankową) i gołotę (bez ziemi).
Szturarze
Zobacz "Partacze".
Szwajcar
Służący, którego zadaniem było otwieranie i zamykanie drzwi. Szwajcar pomagał podczas wysiadania z powozu.
Tablica ascendentów
Zobacz "Wywód".
Tablica descendentów
Zestawienie osób pochodzących od tej samej pary małżeńskiej lub od tego samego męskiego protoplasty. Zwane są "Drzewem Genealogicznym".
Traktat wersalski
Układ pokojowy kończący I Wojnę Światową podpisany 28 czerwca 1919 r w Wersalu pod Paryżem przez państwa Ententy i Niemcy. Traktat uznawał Niemcy za winne wywołania wojny. Utworzył Ligę Narodów, oddawał Polsce większość Pomorza i Wielkopolski, przewidywał plebiscyt na Górnym Śląsku, Warmii, Powiślu i Mazurach, powstania Wolnego Miasta Gdańsk. Niemcom odbierał Alzację i Lotaryngię oraz kolonie zamorskie., ograniczył armię niemiecką bez ciężkiej broni i lotnictwa, Nadrenia miała zostać zdemilitaryzowana, a także zobowiązywał Niemcy do odszkodowań wojennych.
Traktiernia
Jadłodajnia, tańsza restauracja.
Trybut
Trybut Danina płacona przez władcę innemu władcy, jako forma uznania jego zwierzchności terytorialnej, senioralnej. Przez władców polskich trybut płacony był cesarstwu przez Bolesława Chrobrego do 1000 r., a potem przez Mieszka II i jego następców ( z wyjątkiem krótkiego okresu za panowania Bolesława Śmiałego) z całego obszaru państwa. Trybutu nie płacił Bolesław Krzywousty po 1109 r., a później znów był uiszczany przez książąt w okresie rozbicia dzielnicowego. Na początku XIII w., w okresie rozkładu władzy cesarskiej trybut zanikł.
Tłoka
Pomoc, jaką ludność całej wsi świadczyła na rzecz jednego z gospodarzy. Najczęściej stosowano ją w czasie pilnych robót rolnych, zwłaszcza żniw. Tłoka dopuszczała pracę także w niedzielę i święta, kler dopuszczał jej wykonanie.
Tłoki (Powaby, Posługi)
Dodatkowe zobowiązania chłopa na rzecz folwarku, wynosiły średnio do 4 dni w roku, świadczone szczególnie w żniwa.
Uwłaszczenie chłopów
Nadanie chłopom na własność ziemi poprzednio przez nich uprawianej oraz zniesienie ich feudalnych obciążeń na rzecz panów. W zaborze pruskim po uwłaszczeniu w 1811 r chłopi musieli odstąpić dworowi 1/3-1/2 użytkowanej przez nich ziemi, uwłaszczenie stworzyło warunki dla unowocześnienia i mechanizacji rolnictwa pruskiego. W Galicji uwłaszczenie przeprowadzono w 1848 r., chłopi otrzymali ziemie bezpłatnie, ale przez wiele lat musieli płacić podatek. W części zaboru rosyjskiego (ziemie zabrane) uwłaszczenie przeprowadzono w 1861 r., a w Królestwie Polskim dopiero w marcu 1864 r - chłopi otrzymali grunty uprawiane i dzierżawione, ale musieli płacić podatek, bezrolni otrzymali niewielkie działki z dóbr państwowych, również tu przyspieszyło to przejście rolnictwa do kapitalistycznych metod gospodarowania.
Wyleganiec
Nieślubne dziecko. Podobnie jak pokrzywnik, bękart.
Wymowa
W środowisku wiejskim XVII w. stary schorowany ojciec głowa rodziny, który nie mógł już wypełniać obowiązków pańszczyźnianych szedł na dożywocie lub jak mówiono na wymowę, nie posiadał już większych uprawnień.
Wywód
Obejmuje wszystkich bezpośrednich przodków danej osoby. W wywodzie nie ujmuje się rodzeństwa przodków. Zwany jest także "tablicą ascendentów".
Wywołanie
Wypędzenie, czyli banicja.
Włodarz
Włodarzem w XIX wieku nazywano zarówno osobę zarządzającą folwarkiem, a więc oficjalistę dość wysokiego szczebla, jak też osobę nadzorującą pracę polowe lub w obejściu, a więc gumiennego lub karbowego. Tych było zazwyczaj wielu w folwarku i rekrutowali się z biedniejszych chłopów, ale mających zaufanie właścicieli. Włodarz nadzorował roboty końmi, w szczególności jakość i ilość wykonanych upraw i obrokowania koni. Na włodarza najczęściej awansowano najlepszego doświadczonego fornala.
Włość
Dawniej posiadłość ziemska (wsie wraz z poddanymi chłopami) należąca do jednego właściciela, skupiona wokół dworu feudała czy klasztoru.
Włościanim
Włościanin to inaczej chłop. Jest to określenie stanu.
Zagrodnicy
Czasami nazywani ogrodnikami. Od XIII w. kategoria chłopów we wsiach lokowanych na prawie niemieckim; zagrodnik miał dom i niewielki kawałek ziemi, za co był zobowiązany do czynszu pieniężnego i pańszczyzny. Zagrodnicy stanowili także rezerwuar siły roboczej dla kmieci.

Serwis ten oparty jest na systemie e107, który rozpowszechniany jest zgodnie z warunkami licencji GNU GPL.