Index
Wszystko A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Ż Ł

Miary w dawnej Polsce
Antał
1/4 beczki = 18 garncy = 67,8 litra
Antałek
Połowa antału = 9 garnców = ok. 34 litry. Miara używana w średniowieczu i do końca XVIII w
Beczka
miara objętości = 25 garncy = 100 litrów - 1818r
Cal
Miara długości dawniej odmierzana jako 8 szerokości ziaren jęczmienia. Inaczej palec.
W nowopolskim systemie miar (1818r) = 12 linii = 2.4 cm
W systemie rosyjskim po 1849r = 2.54 cm
cal wiedeński = 2,63402 cm
cal angielski = 2,54 cm
Centuria
Średniowieczna miara powierzchni = 1 łanowi dużemu
Cetnar
Jednostka masy.
1764 - 64,8 kg (cetnar koronny)
1818 - 40,55 kg (centar)
Cot
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej.
W latach 1787-1856 = 63,7 cm.
Ćwierć
Miara długości = 6 palców = 48 ziaren
Galicja 1772-1787 = 14.887 cm
Ćwiertnia
Część korca.
Deget
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej.
W latach 1787-1856 = 1,25 cm.
Denarius
łac. - miara wagi ok 1 gr. srebra
Digitus
łac. - palec (miara długości)
Drachma
Jednostka masy = 3,168 g (1818r.)
Dworzyszcze
Średniowieczna miara długości wynosząca 60 stop
Dziedzina
Średniowieczna miara powierzchni = 1 łanowi dużemu
Dłoń
4 cale, szósta część łokcia
Wrocław XIII w = 7,5 cm.
Galicja 1772-1787 = 7,444 cm
Funie
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej.
W latach 1787-1856 = 36 m.
Funt
Miara masy
Funt warszawski = 477 g (1764r)
1818r = 405,504 g
Granik
Jednostka masy = 8 mg (1818r)
Grzywna
Średniowieczna jednostka wagowo-pieniężna stosowana od poł. XI w., o ciężarze ok. 210 g. Nazwa "grzywna" wywodzi się od naszyjnika bądź też wiązki skórek pełniących przez XII w. funkcję środka płatniczego. Początkowo z grzywny bito 240 denarów Kazimierz Wielki reformując monetę krajową wprowadził podział grzywny na 48 tzw. szerokich groszy.
Gwicht
Ciężarek półfuntowy używany w średniowieczu jako miara wagi pieniędzy przy odmierzaniu większych sum. Zwyczaj taki spowodowany był różnorodnością środków płatniczych i trudnością z przeliczaniem, więc przy większych transakcjach pieniądze przeliczano wagowo.
Halerz
1. Jednostka masy 19-28 dkg używana w średniowieczu. Z reguły wynosiła 23,4 dkg.
Odpowiednik grzywny
2. Moneta lub określenie kosztu bardzo zróżnicowana na terenie Europy. W XIII wieku była to moneta srebrna następnie miedziana by w końcu stać się 1/100 korony czeskiej i słowackiej. Można spotkać się w zapisach średniowiecznych określenia używanego na 160, 240 lub 256 denarów.
Izbica
Element konstrukcji wału, prostokątna skrzynia drewniana wypełniana ziemią, albo kamieniami. Również wyodrębniony człon wału. Izbica stanowiła jednostkę wymiaru pracy.

Izbica, (właściwie Izdhica, por. Izdehno) nazwa dość trudna do wyjaśnienia pod względem pochodzenia i znaczenia pierwotnego. Na podstawie faktu iż dotąd nazwa ta służy budowlom wodnym, wznoszonym dla zabezpieczenia mostów drewnianych na rzekach, można by wnosić, iż pierwotnie oznaczała ona siedziby i mieszkania na palach śród wód wznoszone
Jutrzyna
1 morga ziemi ornej. 80 sążni kwadratowych = 2553,2 metrów kw
Kamień
Jednostka masy
Kciuk
staropolska miara długości = ok. 2.54 cm.
Konew
5 garncy koronnych = 18,8 litra
Koniszka
Miara objętości równa 2 garncom. Zwyczajowo używana jako miara obroku dla koni.
Kopanka
pręt kwadratowy - miara długości
Korczyk
Część korca.
Korzec
Nazwa pochodzi od nieokorowanego pnia kłody świerkowej w której dłubano miarkę. Miara pojemności ciał sypkich równa ok. 120-128 litrów. Korzec dzielił się na 4 ćwiertnie, 16 (lub 12) korczyków i 32 (lub 24) miary albo też na 2 korczyki, 8 - 12 miarek, 32 garnce. W XIV-XVIII w. znajdowało się w użyciu blisko 300 k. lokalnych.
Krok
Średniowieczna miara długości. We Wrocławiu, Krakowie i innych miastach w XIII w wynosiła 75 cm. Niekiedy liczono wg kroków podwójnych (1,5 m.)
Kwarta
Miara pojemności ciał sypkich i płynów, głównie zbóż, wina i piwa, stanowiła 1/4 garnca, dzieliła się na 4 kwaterki. Kwarta staropolska zawierała 0,94 l (1784 r.).
Kwaterka
Miara pojemności, 1/4 kwarty
Laska
Miara długości w polskim systemie miar. W roku 1770 = 8.9331 m (4 kroki, 2pręty lub 15 łokci)
Linia
Miara długości = 1/288 łokcia = ok. 2 mm. Od 1818 podstawowa jednostka w nowopolskim systemie miar
Mila
Miara długości używana w staropolskim i tzw. nowopolskim systemie miar. W średniowieczu jak i później były też w użyciu mile zw. włoska, galicka, itp.
mila mała (średniowieczna)
* XIII w. (Wrocław) - 750 m
mila mała = ok. 3500 sążni
* XVII w - ok. 6250 m
* 1764 - ok. 6250 m
mila średnia = ok. 3900 sążni
* XVII w - ok. 7030 m
* 1764 - ok. 7000 m
mila wielka = ok. 4400 sążni
* XIII w - 7500 m
* XVII w - ok. 7810 m
* 1764 - ok. 7800 m
mila = 8 stai = 14816 łokci 12 cali 3,74 linii = 4 ćwierć mile = 8 pół ćwierć mili (staje milowe)
* 1818 - 8534 1818 - 8534 ,3 m
mila włoska
* XIII w (Wrocław) - 1500 m
mila galicka
*XIII w (Wrocław) - 2250 m
mila polska
*XIII w (Wrocław) - 6750 m
mila duża
*XIII w (Wrocław) - 7500 m
mila śląska
*XIII w (Tarnowskie Góry) - 11 250 łokci = 1/16 stopnia geograficznego
Mirtuk
miara równa dwom litrom
Mórg
1/30 łana. Wg miary nowopolskiej 300 prętów kwadratowych = 0,55987 ha. Miara wynosiła tyle co pole zaorane lub skoszone przez jednego człowieka od rana do południa. Podstawa wymiaru pańszczyzny. W średniowieczu dzielono na 3 wężyska.
XIII w. (Wrocław) - 0,60 ha
Niwa
Średniowieczna miara powierzchni równa 5 wężyskom
Nowopolski system miar
System uściślający miary na terenie Królestwa Polskiego. Opracowany z inicjatywy Stanisława Staszica. Każda miara posiadła wyznaczniki, które był sprawdzane i cechowane godłem. System obowiązywał do 1849 kiedy to wprowadzono system miar rosyjskich. Podstawowe jednostki miar to:
1 linia = 2 milimetry
1 kwarta = 1 litr
1 granik = 8 miligramów
Palec
Miara długości = 1/8 sztychu = 1/6 ćwierci
Galicja 1772-1787 = 2,482 cm lub 2,381 cm
Palma
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej.
W latach 1787-1856 = 25 cm.
Palmac
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej.
1/2 palma.
W latach 1787-1856 = 12,5 cm.
Pas
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej.
W latach 1787-1856 = 1,5 m.
Pedes
łac. - stopa (miara długości)
Pertyka
laska do mierzenia, wyznacznik długości pręta w systemie staropolskim
Pes
łac. - stopa (miara długości)
Piędź
Miara obliczana jako największa rozwartość miedzy końcami kciuka i 5 palca
We Wrocławiu w XIII w = 22,5 cm
W Anglii = 22.86 cm
Pik halebi
Turecka miara długi zwana długim łokciem = 70,9 cm
Pole
Średniowieczna miara powierzchni równa jednej mordze = ok. 0.60 ha
Pollex
łac. - kciuk (miara długości) ok. 2,54 cm
Postaw
Jednostka długości służąca do mierzenia tkanin miał różną długość - od 27 do 62 łokci w XIX w. wielkość postawu wahała się od 12 do 64 łokci, średnio zaś wynosiła 32 łokcie.
Prajina
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej. W latach 1787-1856 = 5.886 m.
Pręt
Miara długości w staropolskim oraz tzw. nowopolskim systemie miar.
XIII w. - 4,7 metra
1764 - ok. 4.47 metra (tzw. pręt koronny = 7,5 łokci koronnych)
1818 - ok. 4.32 metra (2,5 sążni = 7,5 łokci = 15 stóp = 180 cali)

pręt mały
Wrocław XIII w - 3,75 metra

pręt duży
Wrocław, Kraków XIII w - 4,5 metra
Środa Wielkopolska XIII w - 4,7 metra

pręt litewski (7,5 łokci litewskich)
1764 - 4,87 metra

pręt kwadratowy koronny (kopanka) (56,25 łokci koronnych)
1764 - 19,95 m2
Pryma
1/1000 łatra - miara używana w górnictwie wynosząca ok 2mm. Dzieliła się na 10 sekund łatrowych.
Pud
Miara rosyjska używana w Polsce od 1849r. = 40 funtów = 16,38
Rączka
Miara miodu = 10 garncom. Zwyczajowa wielkość daniny od bartnika
Rup
Miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej. W latach 1787-1856 = 8 cm.
Sążeń
3 łokcie. Miara liczona jako odległość między końcami palców rozłożonych rąk.
Wrocław (i nie tylko) XIII w = 1,80 metra. Sążeń duży = 2,25 metra
Galicja 1772-1787 = 1.787m
Siąg
Sążeń
Skok
Miara długości oparta na długości skoku człowieka - wynosiła ok. 1,5m
Staja
Staropolska rolna i drogowa miara długości 1/8 mili. Podlegała ona największym zmianom na przestrzeni dziejów. Jako miara powierzchni staja liczyła 30 prętów2, to jest 1 morgę.
XIII w - 187.5 m (staja polska)
1764 - ok. 893 m.
1818 - 1067 m.
Stinjen
Nieregularna miara długości w mołdawskim systemie miar używana też na terenach Galicji wschodniej. W latach 1787-1856 = 1,89 m. (lub 2.13m, 2.23.)
Stopa
Zazwyczaj pół łokcia. Niekiedy łokieć wynosił 1,5 stopy. Zazwyczaj ok. 30 cm
stopa krakowska (XIII – XV w) = 29,3 cm
Środa Śląska XIII w - 31,3 cm
Wrocław XIII w - 30.0 cm
Jawor 1203, Trzebnica 1203, Złotoryja 1211, Lwówek 1217, Nysa 1223, Ujazd 1223, Wrocław 1232 - 31,1 cm
Jawor 1242 - 28,8 cm
Galicja 1772-1787 = 29,777 cm
Sznur
Średniowieczna miara długości. We Wrocławiu (i nie tylko)wynosząca:

sznur mały - 37,5 metrów

sznur zwykły - 45 metrów

Zamość - 45,467 m
Sztych
Miara długości = 8 palcom
Galicja 1772-1787 = 19.851 cm
Terh
siodło (w przenośnym znaczeniu miara, tyle ile można wziąć na siodło)
Ulna
łac. - łokieć (miara długości)
Uncja
Jednostka masy. W 1818 ustalona na 25,34 kg (2 łuty)
Werszek
Rosyjska miara długości używana w Polsce od 1849r. = 4,44 cm
Wężysko
Średniowieczna miara powierzchni. 1/5 niwy. Był to kwadrat o boku 1 sznura, czyli 10 prętów.
Środa Wielkopolska XIII w - 0.22 ha
Wrocław XIII w - 0,2025 ha
Wiadro
Podstawowa rosyjska miara objętości używana w Polsce od 189r. = 12,289 litra
Wiertel
Część korca.
Wiorsta
Pierwotna miara długości obliczana jako miara słyszalności głosu ludzkiego. Jako miara rosyjska ok. 1,067km
Włóka
Łan. Wg miary nowopolskiej = 16,796 ha (1818r)
Ziarno
Niewielka miara długości = 1/64 sztychu
Galicja 1772-1787 = 3,1 mm
Żreb
Część własności rodowej, stanowiąca jednostkę gospodarczą, zdolną wyżywić rodzinę. We wczesnym średniowieczu oznaczało pole zdolne do uprawy przez pojedynczego osadnika. Wyraz pochodzi praw. od słowa "źreb" - los, gdyż we wspólnotach terytorialnych członkowie wybierali pola na zasadzie losowania. Termin zniknął z użycia w wiekach XIII/XIV.
Łan
Łan wynosił ok. 30 morgów. Mórg (morga) staropolski wynosił ok. 0,5 - 0,6 ha.
W średniowieczu notuje się trzy rodzaje łanów:

łan (śląski, średzki, chełmiński, królewski) - 18 ha

łan frankoński - 24 ha
Łaszt
Staropolska miara objętości = 3000 - 3900 litrów. Dzielił się na 60 (czasem 30) korców
Łatr
Miara długości używana w górnictwie = 2,016 m
Dzielił się na 10 stóp łatrowych, lub 1000 prym
Ławka
Niewielka miara długości w polskim systemie miar rolnych. W latach 1770 = 4.46
Łokieć
Miara długości obliczana pierwotnie jako odległość od końca średniego palca do pachy. Znany z terenów Polski od XII w. choć stosowany z pewnością wcześniej. Stanowił 1/3 sążnia i dzielił się na 2 lub 1,5 stopy.

XII w
łokieć krakowski okolski (1,5 stopy)- 45 cm
XIII w
łokieć krakowski - 64,66 cm
łokieć wrocławski mały (1,5 stopy) - 45 cm
łokieć wrocławski średni - 60 cm
łokieć wrocławski duży - 67,5 cm
XIV w
łokieć krakowski - 62,5 cm
(XII)XV – XVI w
łokieć krakowski (magdeburski) (2 stopy) - 58,6 cm
1507
zrównanie łokcia krakowskiego i poznańskiego
1565
łokieć krakowski obowiązujący na terenie kraju
łokieć chełmiński - 57,62 cm
1764
łokieć koronny - 59,553 cm
łokieć litewski - 65 cm
łokieć sześcienny koronny - 0,211 m3
1787
łokieć lwowski (galicyjski) - 59,6 cm
1818
łokieć nowopolski - 57,60 cm
łokieć kwadratowy nowopolski - 0,3318 m2
łokieć warszawski (staropolski) - 59,6 cm

łokieć niemiecki
od 56,64 do 66,69 cm
łokieć turecki długi
70,9 cm
łokieć hamburski
57,3 cm
łokieć lubecki
57,7 cm
łokieć duński
62,7 cm
łokieć szwedzki
59,4 cm
Łut
1. Waga stanowiąca 1/32 część funta lub 1/16 grzywny.
Od 10-50 gramów.
W 1818 ustalona na 12,67 g
2. Próba srebra

Serwis ten oparty jest na systemie e107, który rozpowszechniany jest zgodnie z warunkami licencji GNU GPL.